Ik moet bekennen dat de hel me maar beperkt boeit en als ik er iets over wil lezen dan zal het toch echt als eerste een bijbelstheoloog zijn (ik heb een beetje tabak van de dogmatiek als theologisch haantje de voorste).  Na de bijbelstheoloog zou ik willen luisteren naar de cultureel anthropoloog, filosoof en de missioloog. Als we die allemaal gehad hebben is pas de dogmaticus aan de beurt. Het mag natuurlijk gewoon een normaal gesprek zijn tussen verschillende invalshoeken . Maar ik wil graag die dubbele input vanuit de bijbel én vanuit de cultuur verwerken inclusief de wederzijdse kritiek. Goede theologie is leuk voor de debatten, borreltafel, preekstoel en collegebanken, de betere theologie ligt op straat.

Terug naar de hel in een postchristelijke context, een paar losse opmerkingen:

Als eerste is de hel vaak een grote onbekende en roept vage beelden op die lijken op middeleeuwse christelijke taferelen vermengd met de doodsgoden uit alle andere religies.

Daarnaast worden goed en kwaad als hogere machten vaak in een eeuwige balans gezien, het idee dat goed überhaupt zou kunnen overwinnen van het kwaad is regelmatig afwezig.  Wel kunnen en moeten we op persoonlijk of als samenleving kiezen het ene te doen of het andere, daarin ligt de overwinning op het kwaad die vrijwel nooit definitief kan zijn. Goed en kwaad worden niet alleen als fundamenteel gelijk gezien maar ook god en mens, in feite is god een religieuze afgeleide van de mens. Hierdoor wordt ook de menselijke maat van recht geprojecteerd op god.

Altijd komen de oudere en recente misbruik schandalen, de kruistochten in combinatie met anti-beelden vanuit de wereld van Jan Wolkers en Maarten t’ Hart naar boven. En dit zijn niet alleen rookgordijnen, het zijn signalen dat mensen recht willen zien, dit ooit hebben verwacht van de kerk en vervolgens teleurgesteld worden.

Er is een zeer diep en scherp gevoel voor de scheidslijn tussen recht en onrecht, deze scheidslijn mag dynamisch zijn maar ze is er. Daaruit komt ook de roep cq eis tot recht voort, de roep tot genoegdoening van iedereen die onrecht is aangedaan en de straf voor de dader.  Bij een gesprek over de hel komt ook de rechtvaardiging van straf en van geweld ter sprake, wanneer mag geweld gebruikt worden? (gedacht is dan dat de hel de ultime gewelds/straf toepassing is). Mag god dit geweld wel toepassen? Wanneer is politie geweld gerechtvaardigd?, oorlogs geweld?, hoe kan dit gelegitimeerd worden buiten de democratie om? Of is strikte geweldloosheid de betere keuze? Midden tussen de stervende demonstranten in Syrië, de ongenaakbare CIA drones en een politie agent die zichzelf of een burger verdedigd met dodelijk geweld klinkt een bijna wanhopige roep om recht.

Met al deze losse gedachten in het achterhoofd kan ik weinig met het klassieke debat over de hel dat gevoerd wordt binnen de christelijke subcultuur. Daarmee zeg ik overigens niet meteen dat het niet gevoerd moet worden maar er zijn veel spannender en meer uitdagende gesprekken mogelijk: Hoe kunnen we de roep om recht verbinden met het verhaal van Jezus, hoe kunnen we de slachtoffers verbinden met de lijdende knecht, hoe kunnen we de roep om recht verbinden met het volk van die Koning, hoe kunnen we die wanhopige roep om recht verbinden met de hoop op het Koninkrijk.

Eén van die keuzes, is dat leiding geven (van wel soort dan ook) niet voorbehouden is aan mannen. Een keuze die voor Amsterdam van de 21ste eeuw eigenlijk geen keuze is maar een vanzelfsprekendheid. Voor Stroom is daarmee de kous af, voor de vrijgemaakte kerktraditie waar Stroom uit is ontstaan begint het dan pas.

De ‘vrouw in het ambt’ lijkt in de binnenkerkelijke discussie een soort markeerpunt te zijn voor ‘goed gereformeerd’. Het besluit van de Oosterparkkerk om de instituering van Stroom voor te leggen aan de classis lijkt me juist én moedig. De classis lijkt met dit verzoek te worstelen, tegelijk is dat winst! Nog niet zo lang geleden zou de strakke toepassing van het kerkrecht de instituering van Stroom zondermeer onmogelijk maken. Het blijkt nu dat er een discussie is en dat mensen  tot elkaar proberen te komen. Dat is pure winst.

Of het terecht danwel eerlijk is of  ‘de vrouw in het ambt’ tot markeerpunt is verworden laat ik even buiten beschouwing. Dé uitdaging van de GKv is om nu met zichzelf in gesprek te gaan over de impact van missionaire keuzes die meer dan tien jaar geleden zijn gemaakt. Om het nog iets algemener te zeggen:  De kerkrechtelijke structuur van de GKv komt voor het eerst in tijden in contact met de cultuur waarin ze geroepen is Christus te zijn. Het gesprek is een beetje laat, dat zij zo… wie weet hebben de komende gemeentestichtingen en huidige missionaire gemeentes er nog wat aan.

(wordt vast nog wel vervolgd )

In de vorige post heb ik uitgelegd hoe we vanuit diepe frustratie in 2004 besloten om de kerk, van welk soort dan ook, even te laten voor wat ze is.  Ik ga niet behandelen wat er allemaal niet werkte tussen ons en de GKv, we begrepen elkaar niet meer, dat is de bottomline. In 7 jaar tijd waren wij zelf vooral veranderd: In 2004 voerden pijn en frustratie de boventoon, in 2011 durfden we weer een plekje in een kerk te zoeken.  Al snel kwamen we erachter dat dit in de GKv echt niet meer werkte en samen met de GKv ouderling concludeerden we dat we elkaar helaas kwijt waren geraakt: ‘Wat niemand wilde is wel gebeurd.’

Via een kennis liepen we ergens vorig jaar de Nederlands gereformeerde kerk in Dordrecht binnen. Kort en goed, we zijn er blijven hangen. Niet omdat het een volmaakte kerk is (al in de eerste dienst zat achter ons een irritante blaaskaak van een wannabe theoloog luidruchtig op de preek te vitten maar omdat we na bijna een jaar soms nog steeds verrast worden met de gedachte ‘ik wist niet dat een gemeenschap zó kon zijn’.

Verder scheelt het ook veel gedoe; kids vieren avondmaal mee, er is wekelijks avondmaal, vrouwelijke oudsten én als kinderdoop gemeente een dubbele dooppraktijk, allemaal dingen die het omstandig uitleggen overbodig maken van iets dat ik helemaal niet meer kán cq wil uitleggen. Is de gemeente missionair? nou… nee. Is de gemeente vooruitstrevend? vinden ze zelf best wel…maar eigenlijk valt het wel mee Is de gemeente dynamisch? Best wel, voldoende om de 21ste eeuw te overleven? Niet zonder slag of stoot. Maar mogen de ‘lastige’ vragen hierover gesteld worden? Ja!

Maar eigenlijk, al die dingen boeien niet: De derde of vierde keer nadat we naar de NGK zouden waren Diana en ik op zondagmorgen helemaal gesloopt en de kids half  ziek en we besloten in bed te blijven.  Ergens rond tienen hoorden we opeens de kids naar buiten gaan. We stormden naar beneden ‘Wat gaan jullie doen!!!!? ‘Naar de kerk’ was het antwoord ‘ we willen naar de kerk’. Jonathan (9 jr) zat al bijna huilend op de fiets. Uiteindelijk na een lange knuffel en de belofte dat we volgende week en alle andere keren, als we niet ziek waren, gewoon naar de kerk zouden gaan, was het goed om dit keer ook thuis te blijven. Ik vroeg ze naderhand ‘Maar waarom wilden jullie persé naar de nieuwe kerk en niet de oude?’ ‘Het gaat in díe kerk over Jezus en er zijn fijne mensen en leuke kinderen’.

In 2005 hebben we als familie (we hebben drie kids) een discipleship training school gedaan bij Jeugd met een Opdracht. Het was een zeer intensieve periode waarin we aan de ene kant alle gebruikelijke charismaniakale idioterie tegenkwamen samen met uitzonderlijk narcistische en dominante leiders én aan de andere kant werkelijke verbondenheid met een aantal mensen ervoeren samen met goede ervaringen van de volle rijkdom van de charismatische traditie. Uiteindelijk waren het DTS-vrienden die ons op het spoor zette van ‘all things emerging’ zoals ik al eerder beschreef in het voorwoord van ‘Ploeteren en Pionieren’.

Sinds 2006 hebben we deel uitgemaakt van de ‘emerging conversation‘ in Nederland. Het was onze tribe, onze gemeenschap, onze communitas. Zonder die bijzondere groep mensen, dat vreemde los-vast verband van missionaire vrijbuiters weet ik niet zo zeker of ik nog steeds ‘Jezus is Heer’ zou zeggen. De blogs, de avonden samen, de retraites, de onderlinge herkenning én diversiteit het waren onze oases van gemeenschap in de woestijn van de christelijke subcultuur. Oases om op adem te komen, je dorst te lessen en verder te kunnen groeien.

Ergens in 2010 verschoof voor veel ‘emergers’ de focus een beetje naar eigen projecten of locale gemeenschappen. Het gesprek had een belangrijke functie gehad voor de meeste deelnemers maar het ging langzaam voorbij. Verschillende mensen spreken elkaar nog regelmatig, anderen zijn een eigen weg gegaan en dat zien we dan gebeuren op twitter en facebook. Op lezingen, promoties of boek presentaties ontmoeten we elkaar weer en praten we bij én ontstaan soms nieuwe relaties en spannende plannen. Emerging mag dan over zijn, missionaire pioniers blijven elkaar gewoon vinden én elkaar nodig hebben.

Ergens begin 2011 merkten we beiden op dat ons geloof ‘vager’ werd, minder specifiek gericht op Jezus. Het leek soms alsof we meer ‘gelovig’ of ‘religieus’ waren dan volgelingen van Jezus. Een emerging vriendin merkte dat bij zichzelf ook op ‘Ik bid eigenlijk weinig meer’ ook haar man beaamde ‘eigenlijk is alles wat vaag geworden’. Ondertussen waren, begin 2011, onze kids van 5, 8 en 9 jaar. Drie magnifieke wonderen met een intense relatie met Jezus. De emerging conversatie was alleen niet hun ding net als de GKV maar ze wilden wel deel uitmaken van een kerk cq leeftijdsgroep met wie ze samen Jezus kunnen volgen en ontdekken. Kortom na ongeveer zeven jaar begonnen we de christelijke gemeenschap weer te missen.

Van kindsbeen aan was me altijd verteld dat je niet in je eentje kunt geloven, op vereniging en catechisatie was de  standaard metafoor die van het kolenvuur: Een goed kolenvuur is een stapel gloeiende kolen, alleen gezamenlijk wordt het vuur voldoende warm. Haal je er één kooltje uit dan dooft dat kooltje snel. Ik heb die metafoor gehaat en doe dat nog steeds. De metafoor ging er vanuit dat alle kooltjes hetzelfde zijn danwel willen zijn. Als je een ‘raar’ kooltje bent dat niet in de stapel past, wat dan?  Volgens mij mogen ook de vierkante  kooltjes, de vreemde eenden en de rare snuiters vragen aan de overige kooltje om hen te accepteren ‘just as they are’, gewoon omdat ze een kooltje van Jezus zijn. Samen, in hun diversiteit laten ze iets van de warmte van Jezus zien.

Het kostte dus zeven jaar om de pijn van zo’n 20 jaar conformisme kwijt te raken, conformisme dat ik ten onrechte als bijbelse opdracht had gezien. Het jarenlange worstelen met broers en zussen die jou niet snapten en jij hun niet, ouderlingen die vroegen ‘of we ook nog wel gewone christelijke dingen deden’ etc. etc. Na zeven jaren kon ik weer overwegen:  ‘Durf ik te geloven en er naar te handelen dat de gemeenschap der heiligen werkelijkheid is?’

Wat nu? Terug naar de GKV leek niet echt een mogelijkheid. Ja, de kerk was veranderd en wij ook, maar we pasten nog steeds niet lekker bij elkaar, wat bleek al snel.  Maar dan? Als je op zoek bent naar een op Jezus gerichte contrastgemeenschap van het Koninkrijk die bewust leeft midden in de wereld moet je echt even zoeken. Maar als je dan ook nog zoekt naar een gemeenschap waar je deel vanuit mag maken ‘Just as you are’, een kerk die leeft als centered set en waar je deel vanuit mag maken voordat je gelooft (belong->believe->behave) om dan individueel én als gemeenschap steeds meer op Jezus te willen lijken, dán wordt de spoeling erg dun. Helaas.

Uiteindelijk vonden we onszelf terug in een hele gewone gereformeerde gemeenschap (details in mijn volgende blogpost). De eredienst is misschien iets aan de grote kant (300 stoelen) maar het is een heerlijke rumoerige samenkomst:  Net een kakelend kippenhok totdat iemand de microfoon pakt en na de zegen kakelt de koffie verder Een samenkomst waar orgel én seculiere youtube video’s elkaar afwisselen. Er is veel Taizé, veel Psalmen van Nu en weinig Opwekking, soms is de liturgie klassiek gereformeerd en soms kun je er bijna geen touw aan vastknopen. Soms worden kinderen opgedragen, vaker worden ze gedoopt, soms staat er een vrouw op de preekstoel, helaas vaker een man . Samenkomst en gemeenschap gaan hand in hand en dát is een geheel nieuwe ervaring. Altijd is er koffie en meestal veel, erg veel eten. Is het volmaakt, grinnik, nee… christenen zijn en blijven ‘bijzondere’ mensen. Maar iedere week ontvangen we, vaak samen met onze kinderen, brood en wijn, voedsel voor onderweg.

De meest frappante emotie in 2004 was de opluchting toen we (Diana en ik) eenmaal besloten hadden om niet meer mee te doen met iets waar ons alleen maar ellendig door voelden: de kerkdienst. Want dáarmee begon het: Een gevoel van frustratie en ellende rondom de kerkdienst.

Onze opvoeding had het er stevig ingeramd, ‘Je gaat naar de kerk’, overigens met de werkelijk goede motieven en argumenten. Daarom ‘verdroegen’ we ook jarenlang de kerkdienst totdat de frustratie uiteindelijk definitief doorbrak. Alles rond de kerkdienst ‘werkte’ niet meer: Van het votum tot de zegen was de gereformeerde eredienst, in welke kerkelijke smaak dan ook, een beproeving geworden in 2004. Ook het toen (in GKV kringen) veel besproken kerkelijke shoppen bij ‘de evangelischen’ of (nog erger) ‘de charismatischen’ leverde zelfde frustratie op. Het waren lege rituelen geworden, vormen zonder inhoud, spreken en handelen over Jezus zonder dat dat Hij er aan te pas kwam. Daarmee verrotte de kerkdienst, voor ons, tot weinig meer dan vloeken in de kerk.

Tot eind 2006 was het vooral een vrij ongecontroleerd, niet erg specifiek gevoel van diepe frustratie, onrust en bergen schaamte. In 2006 begin onze ‘emerging’ zoektocht, de theologische verbreding en verdieping plus het experimenteren met een andere invulling van de samenkomst.

De eerste belangrijke stap was het ‘op z’n plek zetten van de kerkdienst’. Met de verschraling van het gereformeerd vrijgemaakte leven was de kerkdienst te zeer centraal komen te staan in de gemeente. In de sociale context van de 21ste eeuw kan een kerkdienst kan niet de facto het enige zijn waar de kerkelijke gemeenschap en je geestelijke leven op draaiende gehouden wordt. Ondanks alle goeds dat gezegd werd over persoonlijke spiritualiteit en bijbelkringen, werd uiteindelijk gecommuniceerd dat alles praktisch en theologisch draait om de kerkdienst, inclusief de aanwezigheid aldaar (twee keer per zondag) als belangrijkste markering van een levend geloof. En daarmee werd de kerkdienst overvraagd, meer gevraagd dan het format aan kan. In onze kerkdienstloze periode ontwikkelden we een spiritualiteit zonder de klassieke kerkdienst maar met een verscheidenheid aan vooral kleine samenkomsten, een spiritualiteit vanuit eenvoudige kerkvormen.

Een andere belangrijke stap was te leren dat de kerk niet alleen een theologisch fenomeen is maar ook een sociaal fenomeen. De kerk is een sociale scheppingsdaad van God. Het is zeker mogelijk en noodzakelijk theologisch naar de kerk te kijken maar het principieel fout om de theologische kijk belangrijker te vinden dan de sociale: Het is fijn als er een goede kerkleer of verzoeningsleer van de kansel verkondigd wordt maar als er geen sociale samenhang is tussen de mensen die in de banken zitten slaat het nergens op. Toen dit voor ons helder was viel opeens ook op dat mensen zeer verschillende vooral impliciete sociale verwachtingen hebben van de kerk. We realiseerden ons dat wij de lat heel anders legden dat vele broeders en zusters om ons heen. Verder realiseerden we ons dat we instinctief ”centered set‘ mensen zijn in een kerk (gereformeerd vrijgemaakt) die formeel en vanuit haar historie keihard ‘bounded set’ is (de praktijk is gelukkig ontspannener geworden). Een kerk met een sterke bounded set traditie is bijna per definitie sociaal niet sterk. Er is weinig ruimte voor vrije denkers en doenders, er is een zeer sterke formele én informele code over wat ‘goed gereformeerd’ is. Men heeft sterk de neiging zich vrijwillig te conformeren danwel dit (al dan niet subtiel) af te dwingen. Ergens onderweg realiseerden we ons dat deze sociale kant van de kerk te lang impliciet was gebleven en dat hier dit de oorzaak van onze ervaring van onveiligheid in de kerkdienst was.

In onze kerkdienstloze periode leerden we ook veel over hoe goed een gemeenschap der heiligen wél kan zijn. In emerging meetings, onverwachte onmoetingen en vaak jonge kerken en soms oude kerken ervoeren we dat het bijbelse beeld van gemeenschap ook daadwerkelijk zichtbaar kan worden in de rommelige wereld met zowel lieve als nukkige mensen. Opvallend was de kleinschaligheid, de twee of drie die vergaderden in Zijn naam.

Vanaf 2006 deden we ook regelmatig mee met meer experimentele vormen van kerkdienst. Kerkdiensten waarin bewust was nagedacht over het gebruik van álle zintuigen, kerkdiensten waar kunst niet de illustratie van de boodschap was maar de boodschap zelf, kerkdiensten rondom labyrinten, natuurwandelingen, stilte, kerkdiensten in kerken, kelders, bioscopen, cafés, op het strand en weet ik waar. Sommige waren afschuwelijk maar de meeste waardevol en leerzaam. We verrijkten de klassiek gereformeerde rituelen en symbolen met een heleboel nieuwe uit andere christelijke tradities. Het eindresultaat leerde ons een holistische kerkdienst, die onze gehele menselijkheid aanspreekt en niet alleen ons hoofd.  Een eredienst die voor ons werkt (rituelen en symbolen ‘werken’ verschillend op verschillende mensen, dat kan ook betekenen dat ‘instructie’ en ‘oefening’ van belang zijn!). De boeken van Miranda Klaver ‘This is my Desire” en Jamie Smith “Desiring theKingdom” en de gesprekken met hun leverden het denkraam waarin dit paste en dat woorden gaf aan ons denken en geloven rondom de kerkdienst. We kregen oog voor de traditie van de christelijke kerk sinds handelingen, we kregen oog voor het vormende karakter van rituelen en symbolen. De kerkdienst kan de gelovige vastgrijpen en voortstuwen richting Jezus en Zijn Koninkrijk, een kerkdienst kan onze oriëntatie van ‘de wereld’ op  ‘het koninkrijk’ richten, de kerkdienst kan een ritueel van wekelijkse omkering zijn.

Begin 2011 was  ik in Amsterdam voor mijn werk, wachtend op CS hoorde ik kerkklokken luiden. De ervaring dat ik naar binnen móest was overweldigend en even later vond ik mezelf terug in een rooms katholieke eredienst. Het zou één van de meest indringende vieringen worden die ik ooit heb meegemaakt. De klassieke liturgie van de eucharistie nam me mee en zette me om mijn plek midden in een geschiedenis van twee duizend jaar christelijk geloven en zette me op mijn plek aan de voet van het kruis als fysiek ontvanger van genade. In die ene eredienst vielen de stukken van de afgelopen jaren in één keer op hun plek. Het was voor mij een sluitstuk van een reis terug naar af.

In zeven jaar hebben we resoluut afstand genomen van de kerkdienst zonder werkelijke gemeenschap, dát is echt vloeken in de kerk. We hebben ook gemerkt dat je een kerkelijke gemeenschap zó moet organiseren dat een dienst z’n juiste plekje krijgt tussen alle andere activiteiten. We hebben bewust oog gekregen voor de sociologie en psychologie van gemeenschapsvorming als een essentieel onderdeel van de kerk. Ook hebben we oog gekregen voor het holistische karakter van een eredienst en de waarde van de christelijke rituelen, symbolen en gewoontes. Deze moeten dan wél passen bij en relevant zijn voor de ervaren werkelijkheid (instructie en oefening daargelaten!). Want midden in díe werkelijkheid kan de wekelijkse samenkomst van de gemeente mét het heilig avondmaal haar leden richten op de ándere werkelijkheid: Die van Jezus en het Koninkrijk.

(volgende keer hoe we uitkwamen bij de dienst en gemeenschap waar we nu lid van zijn)

Het symposium rond Grensverleggend (enkele maanden geleden) en Andersverder (vorige week) kende ook deze inslag maar dan meer in PKN context of een snufje meer evangelisch.

Vijf tot tien jaar geleden werden veel pioniers/emergers nog pessimisten genoemd:  Mensen die te negatief dachten over de kerk en te weinig vertrouwen hebben in het werk van de Geest. Dat nu GKVers massaal zijn uitgelopen om naar Hirsh te luisteren laat zien dat de crisis ervaring nu ook breder begint te leven.  Tuurlijk kunnen we nog moeilijk doen dat velen de diepte en reikwijdte van de crisis nog niet beseffen, maar dat komt later wel eens.

Bij alle drie de events viel me nog iets op:  een aantal mensen concludeerde ‘ ik heb niets nieuws gehoord’. En dat klopt! De inzichten die besproken werden bij grensverleggend/andersverder/ontheverge zijn al 5-10 jaar oud. De inzichten zijn product van de experimenten sinds de eeuwwisseling en de eerste toepassingen daarvan. Deze drie events markeren volgens mij dat een aantal ideeën van gemeentestichters en andere pioniers uit de periode 2000 – 2010 langzaam maar zeker opgepakt worden door een aantal early adaptors. Dat is pure winst, langzaam breidt de olievlek zich uit.

Voor innovators is dit lastig: van nature vinden ze de ideeën van het vorige decennium niet meer spannend en lopen ze in hun hoofd al rond met de concepten die in 2015-2020 in hun boeken, artikelen en blogs zullen komen.  Innovators hebben, naar hun eigen beleving, erg weinig aan dit soort events ‘over het verleden’. Dinsdag vroegen mensen om voorbeeld verhalen en zochten ze naar best practices. Dat zijn typische vragen voor niet-innovators,  vragen van mensen die voorbeelden nodig hebben om vooruit te komen. In de afgelopen jaren is er een leuke rij aan boeken, blogs en artikelen geweest waarin allerlei voorbeeld verhalen verteld zijn. Maar deze mensen wisten het niet.

Wil de missionaire beweging in Nederland echt een stap verder komen dan is een belangrijke vraag aan de gemeentestichters van het vorige decennium “Zou je het verhaal nog een keertje willen vertellen?”. Dat vraagt veel van de innovators, in hun hoofd en hart zijn ze al elders. Over de Koninkrijk van God in 2020 zullen we moeten blijven dromen, denken en werken, maar wil missionair 2.0 ontstaan als een missionaire beweging dan moeten we misschien het ‘oude’ verhaal nog een keertje vertellen, zodat anderen het stokje kunnen overnemen en verder geven.