“We zijn een structureel onveilig kerkverband” barstte een GKv predikant eens naar mij uit “we nemen elkaar structureel de maat”.  Het was een uitspraak, een hartenkreet die diepe indruk op me maakte, kennelijk stond ik met mijn ervaringen niet alleen. Een onveilige kerk…denk je eens in: Een kerk die spreekt over zonde maar waar geen ruimte is om je zonden te belijden, geen ruimte om te worstelen…  Dat is een kerk waar kwetsbaarheid afgestraft wordt… waar de Geest gepreekt wordt maar mensen naar lucht happen.

Aan die GKv predikant heb ik vaak gedacht toen we vorig jaar opzoek waren naar een nieuwe kerkelijke gemeenschap. Steeds weer die vraag: Is deze gemeenschap veilig, herken ik een kritische geest die me de adem beneemt of de Geest die confronteert én lucht geeft? Is het veilig genoeg om kwetsbaar te zijn?

Aan die GKv predikant moest ik opnieuw denken bij onderstaande TEDtalk van Brene Brown.

Brown zegt een paar opvallende dingen, niet in het laatste omdat een aantal beelden zo uit de evangeliën gekropen lijken te zijn. Waar ik nu even de aandacht voor wil vragen is kwetsbaarheid. Kwetsbaarheid als pijnlijke startpunt voor groei en creativiteit.

Kwetsbaarheid geldt zowel voor een gemeenschap als het individu ín die gemeenschap. Een gemeenschap is pas veilig als ze kwetsbaar durft te zijn, zich open op stelt, bevraagd en bekritiseerd mag worden. Als niet de wet heerst maar de genade om het eens in de tale Kanaäns te zeggen. Hetzelfde geldt voor het individu. Juist in die tweezijdige kwetsbaarheid krijgt creativiteit een kans en zal iets nieuws groeien.

Kwetsbaar en beschadigd liggen in de kerk gruwelijk dicht bij elkaar, de GKv predikant sprak van kopschuwe collega’s; beschadigd en murw geslagen of juist zichzelf overschreeuwend om toch maar onkwetsbaar te lijken.  Voor hén en voor zoveel anderen zou de kerk van de lijdende Heer juíst kwetsbaar en veilig moeten zijn.  Het Koninkrijk van God kan tegen een stootje, het is sterk genoeg om gerealiseerd te zijn/te worden in kwetsbare gemeenschappen waar zowel gevloekt en getierd wordt áls gehuild en gezegend: Een plek voor scheldende psalmisten, uitgeputte profeten en andere walmende vlaspitten.

Een veilige kerk is een kwetsbare kerk waar mensen mogen ontdekken wie Jezus is en levenslang mogen worstelen met zijn Heerschappij over hun leven. Een kwetsbare kerk is een broedplaats voor bekering. In een onveilige kerk blijft die worsteling vooral aan de oppervlakte van regels en goed gedrag. Een veilige kerk geeft de ruimte om dieper te steken, geeft ruimte voor een diepere spiritualiteit zodat Jezus zichtbaar wordt: Juist als het Koninkrijk kwetsbaar is ademt zij de Geest.

Vorige week zat ik te bladeren in Crossroads  de dissertatie van Robert Doornenbal over het belang van de Emerging Missional Conversation voor de Nederlandse theologische opleidingen. In een vorige post gaf ik al aan dat dit boek één van de beste samenvattingen is van ‘all things missional’ die op dit moment voorhanden is.

Al lezend realiseerde ik me dat de theologische opleidingen weinig aandacht geven aan ‘creativiteit’  terwijl het een heel belangrijk punt is in EMC en in de dissertatie van Robert. Daarom vandaag een TEDtalk van Sir Ken Robinson.  Mijn parafrase van zijn stelling:  Theologische opleidingen zijn dodelijk  voor (praktisch) theologische creativiteit.:-)

Sir Robinson maakt een aantal belangrijke opmerkingen ”Creativiteit net zo belangrijk als lezen en schrijven.”, “Als je niet bereid bent te falen dan zul je nooit iets creatiefs doen” maar ook “We hebben geen idee hoe de toekomst eruitziet” en “Scholen doden creativiteit”. En dat leidt Sir Robinson tot een uitdagende conclusie: Onze scholen geven de foute opleiding aan onze kinderen. In plaats van het creatief kunnen omgaan met een onzekere toekomst leren we onze kinderen op voor een wereld die nooit zal komen. Als we dan het verhaal van Eddie Obeng meenemen betekent dit dat we onze kinderen opleiden voor de wereld van onze ouders en onze kerkelijke leiders voor de kerk van de jaren 50-70 van de vorige eeuw.

Sir Robinson neemt verder afstand van het rationalisme en vraagt aandacht voor onze lichamelijkheid ”we all have bodies” en meent dat veel opleiders  ”live in there heads”  dat zij menen dat “bodies are a form of transport for their heads”. Volgens Robinson is erkenning van ons gehele (geschapen) wezen (holistisch dus) een voorwaarde voor creativiteit. De nadruk op lichamelijkheid vind je ook bij Miranda Klaver, als ze bekeringsgeschiedenissen in twee NL kerken onderzoekt én bij James KA Smith in zijn boek Desiring the Kingdom.  Maar ook de filosoof Allan de Botton vraagt hier aandacht voor. Robinson, Klaver, De Botton en Smith nuanceren danwel bekritiseren de nadruk op rationaliteit in de christelijke kerk, ook in het recente boek ‘The Gospel after Christendom‘ kom je deze kritiek op rationaliteit tegen.

Als je Doornenbal, met zijn conclusie dat de theologische opleiding veel te weinig aandacht geven aan leiderschap, naast Sir Robinson legt dringt de conclusie zich op dat de theologische opleidingen vast voor veel doelen geschikt zijn maar NIET voor het opleiden van mannen en vrouwen die een leidinggevende rol hebben in een gemeente of in een missionair project. Waarbij het probleem voor het missionaire project misschien nog wel het grootste is omdat juist daar alles onzeker is, juist in gemeentenstichting is creativiteit onontbeerlijk.

Tenslotte,  in persoonlijke gesprekken heeft menig evangelisch en gereformeerd voorganger mij verteld dat de hun opleiding maar van beperkte waarde zijn geweest voor de rauwe realiteit van de kerk. Ik ben bang dat Doornenbal en Sir Robinson wel eens meer gelijk hebben dan ons lief zou mogen zijn.

Afgelopen juni promoveerde Robert Doornenbal op het leiderschap in de Emerging-Missional Conversation, oa op de blog van Jos Douma is er toen ter tijd uitgebreid gesproken over de theologische opleidingen. Het boek past ook bij het verhaal van Eddie Obeng waarover ik gisteren blogde. Ook zou je de recente boeken (hier en hier) van Alan Hirsh hier nog bij kunnen betrekken.

De kerk staat op een kruispunt, wil je trouw blijven aan de kerk zoals die ontstaan is sinds de tweede wereldoorlog (welke variant van kerk dan ook) dan moet je rechtdoor gaan.

Die keuze leidt, volgens mij, tot een irrelevante kerk met een evangelie dat irrelevant is voor de NL samenleving. De rechtdoor-kerk is echter uitermate relevant voor de steeds kleiner wordende christelijke subcultuur en zal daarbinnen ook zeker gewaardeerd worden, blijven functioneren én tot zegen zijn.

Als je af wilt slaan en de christelijke subcultuur verlaten in een poging om goed nieuws te zijn voor NL, dan wacht een terra incognita, een woestijn. Vanuit de veiligheid van de christelijke subcultuur lijkt het een apocalypische woesternij vol valse leer en syncretisme. Gelukkig zijn er tegenwoordig stevige en mooie verhalen vanuit die woesternij:  ‘Emerging Churches‘ en ‘Ploeteren en Pionieren‘ zijn al wat op leeftijd maar ‘The gospel after Christendom‘ brengt meer de actualiteit van ná 2010.

In dit rijtje mag Crossroads zelf ook niet ontbreken. Als eerste is het te downloaden als gratis pdf maar het is vooral een heel nauwkeurige samenvatting van belangrijke thema’s en opiniemakers in het emerging-missional gesprek van de afgelopen jaren. Alleen al daarmee heeft Robert de kerk een enorme dienst bewezen: Staande op het kruispunt schetst Robert een goed beeld van de mensen die afsloegen omdat ze niet meer rechtdoor konden gaan.

TED is een onuitputtelijke bron van ideeën die het waard zijn om te verspreiden, al luisterend kwam ik een TEDtalk van Eddie Obeng tegen. Met als centrale quote:

“We spend our time responding rationally to a world which we understand and recognize, but which no longer exists”

Dat deed me toch een beetje aan de kerk en veel gemeentestichtingen denken .

Wat denken jullie?

Vandaag kwam mijn schrijvers’ exemplaar van ‘The Gospel after Christendom’ binnen. Het is een stevig boek geworden: 360 pagina’s met bijna 30 verhalen over nieuwe kerkvormen vanuit de gehele wereld westerse wereld plus Latijns Amerika. Te koop vanaf 1 november.

Het is een bijna 4 jaar durend project geworden waarin Ryan Bolger een bundel heeft samengesteld van bijna 30 bijdragen.  Het project begon als een festschrift voor Eddie Gibbs maar het boek dat er nu ligt is eigenlijk een vervolg op Emerging Churches.

Het begon voor mij in 2009 toen Ryan mij mailde, ruim een jaar later moest uiteindelijk de draft worden ingeleverd.  Ergens eind 2011 kwam er weer wat beweging en begon de echte redactie. Stefan Paas en anderen deden een peer review en de definitieve versie ging eerder dit jaar naar Ryan.

Mijn hoofdstuk gaat over de emerging church in de Lage Landen, komende weken zal ik zeker over dit boek bloggen. Het is kerk 3.0 ten voeten uit.   Voor nu alleen het citaat van J.C. Hoekendijk uit 1948 waarmee ik mijn hoofdstuk begin:

“When our time is seen as Post-christian usually the kerygma is confused with its realisation.”

Op 31 dec raak ik een volledig jaar aan verlofdagen kwijt, zo vertelde mijn dossier in P-direkt (HRM systeem van de rijksoverheid) me vorige week, ik mag namelijk geen uren meenemen naar volgend jaar. Het blijkt dat ik afgelopen jaar te weinig vakantie genomen heb. Ik moest even grinniken, ik werk snel 50 uur in de week en heb daarom compensatieverlof,  ADV en gewoon verlof.  Maar ja, daar heb ik helemaal geen tijd voor: @aeriusapp wacht! Toch moest ik denken aan een favoriet stukje catechismus: zondag 38.

Tijdens catechisatie in Ommen, eind jaren tachtig,  had ik een forse aanvaring met de dominee over zondag 38.  De gewraakte zondag gaat over het vierde gebod. Over de zondagsrust zoals dat in de vrijgemaakte volksmond heet. In de oude vertaling, zoals de oude dominee ook de catechismus behandelde:

Wat gebiedt God in het vierde gebod?
Eerstelijk, dat de kerkedienst, of het predikambt, en de scholen onderhouden worden , en dat ik, inzonderheid op den Sabbat, dat is, op den rustdag, tot de gemeente Gods naarstiglijk kome , om Gods Woord te horen ,de Sacramenten te gebruiken , God den Heere openlijk aan te roepen , enden armen Christelijke handreiking te doen ; ten andere, dat ik al de dagenmijns levens van mijn boze werken ruste, den Heere door zijn Geest in mij werkenlate, en alzo den eeuwigen Sabbat in dit leven aanvange.

Ergens tijdens de monoloog (gelukkig zijn die veelal verleden tijd in de catechisatie lokalen) viel bij mij opeens het kwartje: Het gaat niet alleen om de zondag maar om leven waarin God de hoofdrol speelt en niet mijn werk. Het daaropvolgende gesprek verliep niet soepel. Waarschijnlijk was ik onvoldoende onder de indruk van de autoriteit van de dominee én was hij (terecht) bang dat ik de tweede kerkdienst wilde afschaffen.

Ik moet nog wel eens terugdenken aan die catechisatieles als we op zondagmiddag als gezin genieten van ons samenzijn. Het voorval kwam echter nog veel harder binnen toen ik mijn P-direkt overzicht las. Daar stond eigenlijk dat ik het afgelopen jaar de clou van zondag 38 ben kwijt geraakt: “Den Heere door zijn Geest in mij werkenlate”. Is een 50 urige werkweek fout? Niet meteen, maar voor mij voorlopig wel…

In mijn vorige post gebruikte ik de term GKv 1.0, 2.0 en 3.0. Als snel bleek dit onderwerp van een nieuw gesprek op op twitter.  Zelf had ik deze termen zonder al te veel opzet gebruikt maar anderen pikten het op en gaven er nieuwe betekenis aan. De categorie GKV 2.0 bleef nog wat in de lucht hangen. Vandaar vandaag wat gedachten hierover

De termen web 1.0, -2.0 en -3.0 komen uit mijn werksfeer. Als projectmanager bij ministerie van Economische Zaken Landbouw en Innovatie ben ik verantwoordelijk voor het ontwikkelen van een computer systeem dat een onderdeel kan worden van het sematische web (web 2.0). Het zijn termen danwel buzzwords voor de eerste drie generaties van het internet, daarvóór was het tijdperk van de PC en de term web 4.0 kun je ook al voorbij zien komen.

In de context van de GKv gebruik ik ze als typering voor een aantal categorieën van GKv-ers.

GKv 0.0 omvat de mensen die de basis van de GKv gelegd hebben: Zeg maar mijn grootouders (hier en hier), van hun leerde ik de verhalen over de vrijmaking én leerde van hun mildheid die gegroeid was in de jaren. Van GKv 0.0 zijn de meesten al overleden of ze zijn op zeer hoge leeftijd.

GKv 1.0 omvat, wat mij betreft dát deel van de GKv dat vast wil houden aan de eerste periode, de eerste liefde van de GKv, de kerk van GKv 0.0.  In leeftijd zijn de pensionados oververtegenwoordigd maar GKv 1.0 vindt z’n weerklank door alle generaties heen. Kenmerkend is voor mij de heldere cq harde lijn, de strakheid die gebruikelijk was in de decennia na het ontstaan van de NGK.

GKv 2.0 is de mengeling van GKv-ers die níet de kerk als instituut willen loslaten maar ook niet terug willen naar de jaren zeventig en tachtig. Het zijn de GKv-ers die, binnen de regels van de kerkelijke orde, willen zoeken naar gezonde gereformeerde kerk die relevant is voor de 21ste eeuw.  In feite bijven 2.0 gereformeerden opereren binnen de context van de evangelicaal-gereformeerde subcultuur.

GKv 3.0 heeft, omdat ze een gereformeerde gemeenschap willen zijn (1) de gereformeerde kerk als instituut opgegeven, (2) is bezig gereformeerd traditie opnieuw doordenken en doorleven. GKv 3.0 wil orthodox-gereformeerd zijn in 21ste eeuw. 3.0 is van mening dat de missionaire context van de 21ste eeuw (namodern, nachristelijk én naseculier) vraagt om hernieuwde doordenking van de gereformeerde traditie op de invloeden van de verlichting en de machtspositie van de kerk toen ter tijd. Daarin is 3.0, net als de voorgaande generaties!, een kind van haar tijd. En dat moet ook, iedere generatie moet opnieuw de christelijke(gereformeerde zo u wil)traditie vorm geven in de tijd waarin ze leeft.

Het bijzonder is dat GKv 0.0 – 3.0 vier generaties zijn die ieder (op typisch vrijgemaakte wijze ) invulling geven aan het oergereformeerde credo  ”ecclesia reformata semper reformanda”, het is alleen jammer dat ze al doende de neiging hebben elkaar in de haren te vliegen

Op dit moment blijken deze generaties nauwelijks samen te kunnen leven als “broeders van één huis”. Simpel gezegd, GKv 1.0 weigert GKv 3.0 eigenlijk een plekje in het gereformeerde huis. Dit zij even zo. Het ontslaat 2.0 en 3.0 niet van hun verantwoordelijkheid om broederlijk om te gaan met allen.

De kans dat 1.0 en 3.0 een broederlijk gesprek kunnen voeren op korte termijn schat ik vrij klein in, dat maakt de noodzaak voor een hartelijke relatie tussen 2.0 en 3.0 des te belangrijker.

Afgelopen zaterdag was ik aanwezig op een bijeenkomst van ‘verontruste GKVers’ in Bunschoten. De kerk werd mooi bevolkt door een zee van grijze haren. Het orgel speelde zoals een goed kerkorgel dat hoort te doen en het zingen was even robuust als vroeger. Ik zat er vanuit mijn betrokkenheid bij StroomAmsterdam om te luisteren en eventueel het gesprek aan te vullen. De dag verliep echter  verbazend anders.

Het ochtend programma was voorspelbaar, samenzang en lezingen. De onderwerpen en kritiek waren niet nieuw, ieder die een beetje de kerkelijke pers dan wel deze en gene website gevolgd heeft kon inderdaad rustig thuisblijven.  Douma nam zijn argwaan terug die hij eerder uitte en verder werden er stevige meningen verkondigd en kreeg Mark van Leeuwen (afstudeerscriptie aan Kampen op geref. identiteit in nieuwe kerken) er stevig van langs.

Duidelijk is dat Douma niet veel op heeft met de huidige missionaire dynamiek in de GKV, van contextualisatie moet hij helemaal niks weten evenals een minder zwart-wit lijn met betrekking tot kinderdoop. De helderheid van kerkelijke en gereformeerde regels stond in de lezingen en in het forum gesprek wel boven aan.  Met als typering de woorden van ds. Visser  ”Ik heb die belofte (ondertekeningsformulier) aan God gedaan en daarom moet nú de waarheid dwingen”.

Wel werd ik getroffen door de typerende GKV sfeer uit de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw. De anekdotes gingen zelfs nog verder terug tot in de jaren zestig.  In de liedkeuze wisselden ervaring van verdrukking en hoop op Goddelijke hulp elkaar af.  Strijdbare psalmen werden gezongen met een dramatisch volume en emotionele lading gelijk aan een intense praiseavond. (Miranda Klaver hoefde met een blik op haar proefschrift slechts te verzuchten ‘datgene wat ik bewijzen wilde’). Ik proefde weer de even typerende als diepe GKV-spiritualiteit uit mijn jeugd, een krachtige drijfveer achter de rest van de dag.

De voorgestelde verklaring was voor mij weinig verrassend maar in de zaal was menigeen er niet gelukkig mee. Dat bleek uit de later volgende forum discussie (voorzover je van discussie kunt spreken in een zaal met 500 mensen en de macht van de microfoon). Het forum kon niet echt ruimhartig omgaan met kritische noten en had moeite met meerdere mensen die twee dingen zeiden: ” wij houden het niet uit!” en ” waarom roept u niet op tot afscheiding?” De forumleden (Douma, Visser en Storm) gingen daarin niet mee maar gaven aan ermee geworsteld te hebben maar te willen wachten totdat ze gedwongen worden om iets te aanvaarden wat ze niet kunnen.  (Douma trok eerder die dag een lijn bij de formalisering door generale synode van de mogelijkheid van een dubbele dooppraktijk.)

Rondom mij zaten mensen die zich werkelijk verraden voelden door Douma cs.  Uiteindelijk ging men uiteen met de herhaalde oproep “blijf” en “zoek elkaar op, ga indien nodig zelf huissamenkomsten organiseren, ga kerkelijk shoppen of perforeer de kerkgrenzen naar nabij GKV dan maar).  Voor de niet teleurgestelde mensen was er de hoop op een soort gereformeerde bond in de GKV.

Ik ging met een beetje pijn in mijn buik naar de happening, zou Stroom er ongenadig van langs krijgen? Zouden er te harde worden vallen?. Wat zou ik dan zeggen? Kan ik mijn eigen geschiedenis en allergie dan ook beheersen?

De harde woorden bleven nog net onder de oppervlakte en Stroom werd gezien als slechts een symptoom van iets véél groters: Het ontstaan van een nieuwe GKV waar de aanwezigen zich niet meer welkom voelen zónder dat hun eigen kerkvisie het toelaat om elders heen te gaan én zónder dat er leiders zijn en een medium is dat deze energie brengt in een stroom van verandering of afscheiding. GKV 1.0 is letterlijk een doodlopende weg geworden en dát besef begint langzaam door te dringen. Daarom is de emotie ook zo intens, daarom stond er mensen in tranen bij en op het podium.

Ik had ook een deja vú gevoel, deze ervaring en emoties hebben vele (ex)GKVers gehad toen zij in de jaren tachtig-negentig zich niet meer thuis voelden in hun kerk. Toen zij met een meer ‘evangelicale inborst’ stuk liepen op de hardheid van de GKV uit die tijd en zich een vreemdeling voelden in hun eigen kerk.

Ook heb ik met verbazing zitten twitteren tijdens de vergadering, GKV 3.0 zou deze energie binnen enkele uren om kunnen zetten tot een project-X van ongekende omgang, maar dit is GKV 1.0 en zelfs geen GKV 2.0.  Dit maakte voor mij de dag ook droevig, ik heb staan praten met lieve broeders en zusters in Christus, die het niet meer zien zitten en ik kan met mijn verhaal of het verhaal van Stroom hen niet bereiken laat staan ze helpen.

Ik maak me weinig illusies dat de vragenstellers die opriepen tot afscheiding de meer subtiele brieven schrijven naar kerkenraden, ik kan me niet indenken dat er nooit te harde woorden vielen en ik weet dat pastorale wijsheid soms erg ingewikkeld is. Maar zaterdag zat ik tussen bedroefde broeders en zusters die niet met mij (als NGK-er) het avondmaal zouden willen vieren en daarom voelde ik me hulpeloos.

Gaat #gereformeerdekerkblijven iets worden? Ik denk het niet, net als de huidige ex-GKVers zie ik hieruit geen robuuste beweging ontstaan met impact van betekenis.  Ik denk zelfs dat dit soort bewegingen het veranderingsproces van de GKV versnellen, ik voorzie een veelal onuitgesproken allergische reactie. Innovatie theorie zegt dat de ‘achterhoede’ nooit zal meekomen, dat kan zo zijn, maar ik geloof een gemeenschap der heiligen, misschien wil de late meerderheid een stapje extra doen? Ik geloof dat het niet gaat werken om de pioniers  met de achterhoede in gesprek te laten gaan daarvoor liggen GKV 1.0 en GKV 3.0 te ver uit elkaar, zie daar een schone taak voor GKV 2.0

Vandaag in het ND een goed artikel van Matthijs Haak, predikant GKv Rotterdam-Delfshaven. Matthijs zet het gesprek voort naar aanleiding van het interview met Martijn Horsman en mijn artikel daarover in het ND. Terecht benadrukt hij dat vragen rondom evangelie, identiteit en traditie héél het kerkverband raken én dat die vragen vooral besproken moeten worden dicht bij het project, in de regio waar verschillende gemeentes samen met de moeder gemeente om een project heen kunnen staan.

In het mei nummer van CVKoers staat een interview dat ik hield met Alan Hirsch. Een artikel over ontwerp fouten in de kerk, de 90% van Nederland die leeft buiten de invloedssfeer van de kerk en hoe veranderingen alleen maar kunnen ontstaan als je zowel het oude als het nieuwe hartelijk omhelst. Maar ook de stevige stelling dat zowel vorm als inhoud van het evangelie veranderen zal want ons evangelie is te smal en te klein voor de 21ste eeuw.